Homazh për njerëzit që mbijetuan falë dashurisë për të ardhmen e fëmijëve të tyre

Enciklopedi e munguar

Ylli XHAFERRI

Teksa udhëtoja drejtë qytetit të Rrogozhinës, tek Bishti i Zhurit, pikërisht aty ku del tuneli hekurudhor, vepër e përjetësuar në pikturë nga peneli i peizazhistit elitar, Vangjush Mio, ndala. Kujtimet më gëluan si delet e bardha në trinën e vathës, për më tepër që aty, kishte rrjedhur rrëmbyeshëm e plot turbulltira fëmijëria ime dhe e moshatarëve të mi, tanimë hapur nëpër Shqipëri dhe botë si shpupurisma dëshirash të munguara dhe dhunuara. Nuk mundesha të shkëputesha nga një lëmesë dyzimesh që më kishte kaplluar, duke menduar vetëtimthi, si të kafshoja dhe flakja frutat e pabëra dhe të hidhura të historisë diktatoriale. Ajo lagjje e varfër periferike kishte qenë djepi i ëndrrave tona, relievi i saj ishin bërë sheshet, stadiumet, muzeumet, bibliotekat dhe kinematë që kishin mbetur peng i pashlyeshëm i fëmijërisë tonë të begatë në mungesa ulëritëse. Hapësirave të dashura vrapoja këmbëzbathur, kujtoja predhat e paplasura të luftës së dytë botërore, lodrat tona të rrezkishme, qeramikën e shumtë antike tek Kodra e Kishës, muranat e vjetra ku luanim kukafshehtas, kanalin Peqin-Kavajë hapur si vrragë dhimbje nga të burgosurit, vargu zhelan e trishtues i të cilëve nuk më hiqet nga sytë edhe sot e kësaj dite, deri varret monumentalë që gjatë mbushjes së autostradës Rrogozhinë-Lushnje u shembën nga firma maqedonase, duke kryer kështu një atentat arkeologjik, të cilin kam patur rastin ta denoncoja në kohën që ndodhi, pavarësisht shurdhërisë së pushtetarëve socialistë. Rrogozhina është ndoshta shembulli tipik i qyteteve ku hasen të gjitha shtresimet historike, ku përzihen fakte, rrugë të lashta si Egnatia, figura përcaktuese të fateve të historisë së botës, etj. Nuk po kisha të ngopur me kujtimet që i kapërdija, si kumbullat e papjekura të fqinjëve të dikurshëm.

Mendimet morën të përjetën drejtë fshatit Proshkë, ku qenë ngulur disa familje partizanësh grek në fundin e viteve 40, të cilët i kishte dënuar me vdekje junta fashiste e vendit të vet. Rrogozhinasit, e mij të mirë, i kishin pritur larg çdo paragjykimi, u kishin bërë truall e vend, u ishin bërë strehëz dhe çati e sigurtë, edhe pse vëllezërit e tyre çamër, edhe ato të vendosur po në qytetin e Rrogozhinës, ishin vrarë, prerë e masakruar nga fanatikët e mykyr të idesë famëkeqe të vorio-epirit. Këto njerëz të përzënë përdhunisht nga vatrat e tyre, këta grekër dhe çamër të mirë, bashkëjetuan mes tyre pa shënuar edhe incidentin më të vogël duke ndarë kujtimet e vatrave të braktisura. Ato familje të thjeshta greke, u integruan për afro 20 vjet me jetën e qytetit, me doket dhe zakonet e tij, duke dhënë e marr me njeri-tjetrin si fqinji me fqinjin. Kujtoj Kriston me djalin e tij Miçon, Vasilin, Poliksenin, Lefterin, e sa e sa djem që mbaruan gjimnazin e qytetit, krahas djemve dhe vajzave të Rrogozhinës. Nuk do ta kujtoja këtë ngulmim, po qe se ato nuk do të ishin larguar nga Rrogozhina, pas anmistisë së shtetit grek, diku nga mesi i viteve 60. Ata ikën me disa maune gri në një ditë të hirtë, kur binte një shi kokërrmadh, si lot malli. Ato ikën të përcjellë me dhimbje dhe dashuri nga i gjithë qyteti. Ikën, por pas lanë një toponim konkret "Te grektë", kështu quhet vendi edhe sot e kësaj dite. E përmenda këtë toponim homazh e të thjeshtë për të shpalosur shpirtin e madh të popullit tonë, që në ndërgjegjjen e tij nuk ka hije, keqdashje apo manipulime. Ishte solidariteti i njerëzve të thjeshtë, i popullit të këtij qyteti, që larg politikave, larg muzgujve të megallo-idesë, shtrinte urat e harmonisë, bashkëjetesës dhe mirëkuptimit. Domethënës është fakti që pas viteve 90, shumë prej tyre erdhën në Rrogozhinë për të freskuar lidhjet, miqësitë dhe kujtimet e përbashkëta. E përmenda këtë fakt domethënës për t'u bërë një apel disa fantazmave pa moral, principe dhe atdhetari, disa kalorësve donkishoteskë nga Himara, që trazojnë urët për të bërë tym e mjegulluar të vërtetat e lashta. Ky fakt kuptimplotë nga Rrogozhina, qoftë një apel qytetar për t'i kthjelluar nga mjegullima ku kanë rënë e s'po zgjohen dot. Himara është djep i shqiptarizmës nga lindja e diellit, hijet e Malit Atos nuk mund të ngjisin mbi të, aq sa ngjitet ndryshku mbi flori. Kujtimet në këtë qytet janë të shumta, aty është fëmijëria ime, fëmijëria e fëmijëve të mi...

Kisha ndaluar tek shtëpitë e çobenjve, shtëpi u thënçin, se nuk ishin tjetër veçse hangarët e SMT, që u përshtatën në vitet 60 si fjetore për ardhësit rishtarë. I kishin shpërngulur me pahirë nga trojet alpine, për të mos qenë pranë kufirit që i ndillte për arratisje drejtë botës së lirë të cilën nuk kishin munguar ta shijonin, por tanimë i privonte tragjikisht mbyllja e kufijve shtetëror. Ishim të vegjël, atëherë, nuk ngopeshim së shikuari nga afër fqinjët e panjohur, veshjet e tyre të zeza dhe të rënda, kopetë e bagëtive, bucelat e ujit dhe çantat e bukura thurur me rruaza shumëngjyrëshe. Ato ishin të veshur fund e majë në shajak, burrat dhe djemtë me një të zezë të ndezur, kurse gratë dhe vajzat me kombinacione ngjyrash që krijonin mozaikë ylberësh. Kjo ngjarje bëri vaki sapo nga qyteti kishin ikur për tu riatdhesuar në vendin e tyre disa partizanë grekë, që kishin ngritur një fshat diku në kodrën e Proshkëve. Ne fëmijët, akoma pa u mësuar me skenat e largimit dhe ndarjet tragjike të familjeve që largoheshin me ca kamjonë dhe maune të mëdha, po shijonim spektaklin e ri të ardhjes. Ajo që binte në sy ishin ngjyrat në veshje, si ikësit ashtu dhe ardhësit parapëlqenin të njejtat ngjyra, që për qytetin tonë fushor, të ngrohtë dhe plot dritë, shënonin një çudi.

Vllehtë u vendosën në dalje të tunelit, duke u bërë njëshë me relievin gjeografik, udhëkryqin historik dhe bashkëjetesën kulturore shembullore të qytetit. Ngritën aty gulagun e tyre. Ajo që binte në sy, ishte marrëdhënia e tyre me delet, kopetë e qengjave dhe qentë e stanit që i merrnin me vete ngado. Ishte një mirëkuptim dhe harmoni misterioze që hera-herës na trembëte. U miqësuam me to, madje dhe me qentë e tyre, se edhe dorën që ka kafshuar e përkëdhel dhe puth qeni. Ato vinin dimrit dhe iknin verës, shtëgëtonin kopetë deri larg në malet e Lenijes, nga ku sillnin lule, thana, gëdhendje e dhurata që na gëzonin pa masë. Me thjeshtësi krijuan një ngulmim që ngjallte respekt, jetonin në harmoni të plotë me ne dhe natyrën. U dhanë jetë dhe gjallëri kodrinave të buta dhe me kullota të shëndetëshme. Fëmijët e tyre ishin të mençur, shkëlqenin në mësime. Midis tyre ishte një plak urtak, xha Ilia, të gjithë e thërrisnin "profesori", për të cilin katedra e universitetit të Bukureshtit ishte shembur e rroposur një herë e përgjithmonë që nga dita e mbylljes së kufijve. Si mallkim kishte rënë mbi të kamxhiku fshikullues i luftës së klasave. Kishte një këmbë druri, që mua më dukej si prangimi i stisur i diktaturës për ti ulokëzuar lëvizjen. Çapitej mundimshëm, si lidhur me zinxhirë të padukshëm, skllav në botën moderne. Teksa pija një ditë ujë tek "Dy Çesmet", më kishte thënë, "Mos harro, këtu ka pirë ujë Jul Cezari, perandori i madh i Romës!", pastaj iku çalthi, sikur me shtrembërimin e tij fizik do të ndreqte padrejtësitë e shumta të botës jallane…

Sot nuk po i shihja. Mungonin. Në oborret e shtëpive, në horizontet e kaltra, në kullotat e kodrinave, shquhej mungesa e tyre e bardhë. Arsye mungestare për tu trishtuar. Vendi kishte mbetur shkretë. Kanë mërguar, më përmendi dikush, por unë luftoja t'i mbushja mendjen vetes, se ato kishin shkuar për verim, për të mrizuar kullotave të Voskopojës grigjën e tyre që shtohej e shtohej si ujët e detit…Do të ktheheshin. Patjetër. Do ti jepnin vendit hijen dhe nurin e tyre të rrallë, pastërtinë, gëzimin, humorinë, këngën, blegërimat e bardha. Me sytë e mendjes kërkoja gardheve të shembur qilimat, rrugicat dhe veshjet që gratë e tyre duararta endnin në vegje dhe i ndenin për tu tharë. Veç një thatishte gjethesh asgjë s'rrokte syri. Përse mos të jetë ky ndalim një homazh për to, një nderim dhe respekt për jetën e tyre mbushur me mungesa, luftë për mbijetesë, guxim komuniteti dhe trimëri qëndrestare..? Dëgjonim shpesh, atëhere, se shumëkushi prej tyre ishte ndeshur dhëmb për dhëmb me ujqit, që të shpëtonte bagëtinë e terrorizuar nga grabitqarët. Ato e donin dhe nderonin kultin e deles, si në altarin hyjnor përkuleshin para saj. Me delen visheshin, me delen shtroheshin, me delen mbuloheshin, me delen ushqeheshin. Delja ishte perëndia e gjallë, ikona ku faleshin…Por gëzimi i tufës pati një fund të hidhur. Shtetëzimi, futja në NB apo kooperativë, i ndau nga kënaqësia tradicionale e barinjve, rrojtjes me nder dhe me kopenë e vet. Medet, do të gëdhiheshin dhe ngryseshin pa kopenë, ditët u bëheshin të zeza, si manaferrat që shkundnin pyjeve për bagëtinë. Burrat i detyruan të bëheshin barinj pa grigjë, zhveshur nga pronësia mbi delet, kurse gratë të punonin leshin, të endnin shtëllungat e dëshëve merinos, që nuk flinin më në vathën e tyre, por larg në stallat kolektiviste të fermës së Gosës. Filloi jeta e vështirë e mëditësit dhe bujkut. I denatyralizuan. Dorës së tyre u kishte hije kërraba, jo kazma. I shpërndanë si zogjtë e qypes oxhakëve të orizit, fushave të panxharit të derrave dhe kurorave të lulediellit. Larg tufës së deleve, cilido prej tyre vdiste çdo ditë e nga pak…Ato fituan mbi diktaturën falë shpirtit dhe artit të tyre të endjes dhe gëdhendjes.

Si njeri që isha marrë me artin dhe kulturën qytetase nuk mund të qëndroja indiferent ndaj mrekullisë së veshjes, endjes dhe gëdhendjes së tyre. Madje me një aparat fotografik bardhezi, me ndihmën e fotografit Zyhdi Saraçi, kisha realizuar disa foto që i kisha afishuar në stendat e gjimnazit të qytetit, të cilat i ruaj edhe sot e kësaj dite. I ndaluar në hyrje të rrugicës së tyre të braktisur, kujtoja fotot. Ato foto, disa prej të cilave po ilustroj shkrimin, përbëjnë një kujtim të vyer, një dëshmi artistike elitare, një relacion shpirtëror që duhet ruajtur, arkivuar si shenjtëri dhe studjuar si trashëgimi. Ato jetonin një jetë që u kishte hije dhe dinjitet. Arti i tyre i dizenjimit, ngjyrosjes, harmonizimit të florës dhe faunës në endjen e qilimave përbën një kontribut me vlerë që nuk duhet lënë në harresë. Pushteteve lokale u del për detyrë vjelja, mbledhja, përpunimi dhe botimi i këtyre evenimenteve historike dhe kulturore në formë almanakësh dhe guidash turistike, para se të jetë vonë e të bijen në mugëtirat e harresës. Europa e bashkuar do të përkulet me respekt nesër para shembujve të tillë, që populli ynë nuk ka munguar t'i shpalosë nga shekulli në shekull.

Pyeta për to, por nuk kishte kush të më thonte diçka. Kishin mërguar, si shumëkushi. Medet, thashë me vete, teksa kujtoja veprën e tyre që mbetej dhe nuk do të kishte kurrë harrim. Sapo u ktheva, shfletova albumet e dikurshme. Gjeta aty, gëdhendjet e mrekullueshme të Vangjel Kanaçit, skulptorit lirik dhe folklorik që me briskun e tij kishte bërë drurin të flasë. Biçaku i tij bënte çudira. Për tu habitur, nuk kisha asnjë portret të tij, por kisha punimet, portretin e punës dhe veprës. Më mirë se kaq nuk bëhet për një njeri. Vepra mbetet. Duke botuar këto punime, skicojmë portretin e ndershëm të njeriut që është tretur në jetë, është bërë kohë, vendlindje…

Ato përbënin në tërësi një ngulmim artistësh dimensionalë. Në familjet e tyre arti ishte pronësi kolektive. Nëna krihte leshin, ngjyroste penjtë, endëte qilimin, vajza thurte çanta, qëndiste lule, pështillte thekë, ati gëdhendëte bucela, biri kërraba, çibukë. Fantazia i çonte pastaj në skicime përrallash, legjendash dhe rrëfenjash. Sinqeriteti dhe talenti i tyre krijuese, më befasonte atëherë, por më emocionon edhe sot. Arti ekziston kudo dhe do të ekzistojë gjithmonë, arti për to ishte si ajri, si uji. Arti ekziston në vetë natyrën njerëzore. Për ato njerëz të thjeshtë ai ishte kërkesë, detyrë, kënaqësi, ashtu si puna, të ngrënët, të pirët, të jetuarit, të lindurit fëmijë.