Hierarkia e të vërtetës

Hamit TAKA

Problemi është se kush do ta thotë të vërtetën, kush do të flasë. Sepse duhet më parë të shohësh, pastaj të flasësh. Të flasësh është e njëjta gjë si të shikosh. Dhe të shikosh, duhet të kesh sy, të shikosh me sytë e tu jo me sytë e padronit, me syrin qytetar, jo me syrin partiak, me syrin e dashuruar, jo me syrin e urrejtjes, por edhe diçka më shumë. Fjala e përjetëson shikimin. Nuk mund të mohojmë shikimin bardhezi, pasi ne s'kishim dritë në veten tonë. Ne ishim krijesë e errësirës, sepse mbrëmja e gjatë "polare" na i mbylli sytë dhe, për t'u drejtuar në atë terr gjysmëshekullor, zgjasnim duart dhe kërkonim me tahmin. Fatmirësisht, na zuri dita rrugës dhe sot shikojmë spektrin shumëngjyrësh…

Drita jonë u bë fjala. E para erdhi fjala. E vërteta flet me gojën e njerëzve që kanë vështrim të kthjellët. Të flasësh, duhet të shohësh qartë… Foli qartë dhe besueshëm ai që mori dritë nga Perëndimi, intelektualët që shihnin tej mureve të izolimit, rinia studentore, të dënuarit e ndërgjegjes, foli vetë populli. Era e fjalëve ishte fryma jonë. Jo të gjitha fjalët, se ka edhe fjalë artificiale, të rreme, molepsëse, të huajtura, që nuk mëshirojnë folësit, por fjalët e thella që burojnë nga shpirti, britmat. Në britmën njerëzore ndihet fuqia e burimit. Britma doli nga ne. Ajo ishte aq e gjallë sa dhe një fëmijë. Britma shpërtheu: "E duam Shqipërinë si Evropa" dhe i bëri thirrje të vërtetës kudo që ajo ndodhej. Britma tërhoqi britmën…

Po sot kush flet dhe kush duhet të flasë? Kush e thotë të vërtetën? Se nuk mjafton t'i thuash gjërat, duhet edhe t'i tregosh. Kush merr të shkruajë sinqerisht të vërtetën e sotme shoqërore mbetet duke belbëzuar, i mbushur plot e përplot nga një e vërtetë e madhe brenda tij, përpëlitëse, gulçuese, e parrëfyeshme. Nuk mjafton të flasësh, duhen ditur fjalët që duhen thënë. Kur thua: "Unë vuaj" ose kur thua "kam të drejtë", s'ke thënë asgjë në të vërtetë, s'ke bërë asgjë tjetër, veçse ke folur me vete. Prania e njëmendët e të vërtetës së sotme nuk është në çdo fjalë, për shkak se shumë fjalë janë konsumuar, janë vjetëruar, janë zbehur nga errësira gjysmëshekullore, e kanë humbur ngjyrën dhe kuptimin për shkak se nuk e rrokin dot shumanshmërinë rrëshqitëse të arsyetimeve dhe të realitetit të ri demokratik. Duhet një dhunti e veçantë për t'i mbushur mendjen tjetrit, për ta bindur në ato që thua, për ta paraqitur të vërtetën në tërë thjeshtësinë e saj të qartë, në zhvillimin e saj madhështor dhe të ndritshëm.

Unë nuk do të isha i zoti të flisja që nga thellësia e vetvetes e të thosha ato që duhen thënë. Vëmendja e njerëzve më huton, kur ngrihet befas para meje. Vetë bardhësia e letrës ose, si të thuash, lakuriqësia e saj, më tremb dhe m'i mbulon sytë. Nuk kam besim dhe më duket se nuk jam unë ai që do të shtojë mbi atë bardhësi shkrimin si një dritë. Sepse unë dhe brezi im fatkeq jemi krijesa të errësirës, moshën tonë të artë e kemi humbur vetëm për të jetuar. Rinia është forca e vërtetë, pavarësisht se jo rrallë ajo nuk është largpamëse dhe e qartë. Ndjen nganjëherë një kënaqësi ngadhnjyese për gjithçka që është e re dhe ana luftarake, e guximshme e paradoksit mund t'i pëlqejë. Cilado që të jetë shpresa, prapëseprapë, po të mos e varim atë te rinia ku gjetkë mund ta varim? Të rinjtë janë krijesa e dritës dhe vetëm ata mund të rrezatojnë dritë të re. Unë nuk kam ndjer kënaqësi dhe ngazëllim më të madh se lëvizja rinore studentore e Dhjetorit 1990, që kulmoi me rrëzimin e monumentit të diktatorit më 20 shkurt 1991.

Po ka në inovacionet një shkallë që mund ta arrijnë ata që nuk kanë jetuar shumë. Megjithatë, ku mund ta dish nëse madhështia e egër e ngjarjeve nuk e ka mësuar dhe plakur brezninë që formon sot kufirin mallëngjyes të shqiptarëve? Unë e kuptoj se për çfarë arsye ndihet aq fort mungesa e një gazetarie të madhe, të gjallë e të besueshme, pse ndihet mungesa e një gazetari të madh, e një tribuni të madh, kudo qoftë ai, në median e shkruar apo në atë elektronike. Një gazetar, i cili do të përmblidhte qartë krizën e gazetarisë shqiptare, të arritjeve në sistemin e ri demokratik dhe të nevojave njerëzore, në ndonjë libër ku asgjë të mos harrohej, ku çdo presje të vihej në vendin e vet; për atë gazetar që do të na shpallte Kushtetutën e fjalës së lirë dhe do të na e tregonte atë. I bekuar qoftë ai gazetar, ai thjeshtëzues, nga çdo media që të dalë një ditë, nga çdo redaksi, nga çdo shkollë, nga çdo institucion i kulturës, nga çdo shoqatë apo nga çdo parti politike shqiptare (po, megjithatë, do të dëshiroja me gjithë zemër që të fliste shqip…).

Por edhe një herë më del përpara ajo fantazma e të keqes, që na priu gjysmë shekulli për në skëterrë. Ndërsa po e mbyste agonia dhe koka i qe nxirë si e një korbi, ai hodhi kundër fjalës dhe kryeveprave të artit një anatemë, që unë s'e kuptoja atëherë, por që e kuptoj tani. Ai kishte frikë nga përjetësia e tyre, nga ajo forcë e tmerrshme që kanë - me t'u skalitur në sytë e një brezi apo të një epoke - forcë që askush nuk e vret dot dhe as që e dëbon dot. Ai donte vetëm një përjetësi, përjetësimin e jetës dhe "veprës" së tij, përjetësinë e legjendës së tij. Prandaj, ai thoshte edhe me një këmbë në varr: larg meje këto britma drite! Dhe e dinte qartë se media i duhej të ishte shërbëtorja më besnike e tij, prandaj e lidhi me një mijë rripa. Mirëpo, duke jetuar një jetë me të keqen, ne njehsohemi me të, dalim nga vetvetja dhe i nënshtrohemi asaj. Prandaj flas për krijesa të errësirës.

Duke qenë në retrospektivë, çfarë u tha në vitet '90-91-'92 kur i dëbuam idhujt nga piedestalet? Të lexojmë shkronjë pas shkronje historinë tonë dhe ta ballafaqojmë me kartën e madhe të demokracisë, që e shohim vagëllimthi. T'i drejtohemi popullit: zgjohu, kupto, vështro dhe shiko si të rindërtosh ndërgjegjen tënde të shtrembëruar nga skllavëria 45-vjeçare, vendos se duhet rindërtuar gjithçka! Të rikrijosh gjithçka, të rindërtosh gjithçka fund e krye. Po, kjo ishte e para: në qoftë se karta e demokracisë nuk do të rindërtonte gjithçka, ajo s'kishte për të krijuar asgjë. S'duheshin masa gjysmake. Masat gjysmake të bëjnë të qeshësh me vogëlsinë e tyre mikroskopike. Jo masa gjysmake se nuk ka të vërteta gjysmake. Bëj gjithçka ose s'ke për të bërë asgjë. Iniciativat liberale të ish-persekutorëve që e kishin katandisur Shqipërinë ashtu siç ishte, ishin vetëm komedi, ishin vetëm mënyra për të bllokuar në vend një përparim të ardhshëm, për të rimëkëmbur të kaluarën, duke e mbuluar përsipër me suva.

Në të vërtetë nuk ekzistojnë aq parti sa duket sikur ekzistojnë, aq shoqata sa duket sikur ekzistojnë. Ato janë aq të shumta sa dhe njerëzit dritëshkurtër, por, ç'është e vërteta, nuk ka veçse dy: demokratët dhe kundërshtarët e tyre politikë. Kur ish-komunistët e konvertuar në socialistë, qofshin "progresistë" apo konservatorë (që u ka dalë boja), marrin në duar kauzën tënde, të jesh i sigurt se ajo nuk është kauza jote. Ajo është kauza e trashëguar prej paraardhësve të tyre.

Në se dikush do vërtet të flasë e të tregojë të vërtetën, nuk duhet t'ia ndajë sytë thjeshtësisë së botës së re demokratike. E vërteta shoqërore është e thjeshtë. E koklavitur është ajo që ne i hedhim përsipër: grumbuj gabimesh dhe paragjykimesh të hedhura tog mbi tog që nga epoka e sundimit të tiranit. Kjo bindje hedh vërtet një dritë mbi detyrën dhe tregon mënyrën për ta përmbushur atë. Ai që do të rrëmojë gjer tek e vërteta, duhet të thjeshtëzojë; duhet një besim tmerrësisht i thjeshtë, përndryshe s'ka gjë në rrugën e pohimit. Mund edhe të tallet me stërhollimet e politikanëve, vetëm duhet të thotë me zë të lartë: ja çfarë është, dhe pastaj: ja çfarë duhet të jetë. Për të gjykuar gjendjen ekzistuese të gjërave, të ngjitet gjer te burimi i saj dhe ta ndjekë me kujdes gjer atje ku ka përfunduar. Veprimi më pjellor dhe më fisnik i mençurisë së një artikullshkruesi është që të fshijë nga faqet e gazetave, nga mikrofonat dhe ekranet çdo nocion të imponuar, interesa dhe idera, dhe të orvatet të kërkojë bazat e përjetshme. I armatosur me këtë thjeshtësi të lartë, atëherë ai mund t'i thotë popullit: unë jam zëdhënësi yt, unë jam mbrojtësi yt dhe i të vërtetës. Shkurt, duhet të krijohet hierarkia e të vërtetës.

Por ekziston dhe një zë i ulët e i palodhur, që i ndihmon ata që nuk shihen dhe nuk duan të shihen dhe që i bën të jenë së bashku zëri i realitetit, i një realiteti krejt të ri, i standardit të jetesës, i niveleve të larta të konsumit, i fuqisë galopante ndërtuese, të pakrahasuar jo vetëm me ish-vendet komuniste, por edhe me ato evropiano perëndimore, i vilave dhe shumëkatsheve, i komplekseve tregtare dhe komplekseve prodhuese, i gjerdanëve të rrugëve, që nga Qafëbota në Konispol e deri në Kalimash, i shkollave të dyfishuara, i universiteteve dhe i numrit të pesëmbëdhjetëfishuar të studentëve, i bukurisë femërore, një nga racat më të bukura në botë, që dje ishte katandisur si kandrat e Kafkës dhe që sot vetëm për kozmetikën e tyre harxhojnë 10 fishin e atyre që harxhonin dje për t'u veshur… Ky realitet i gjallë është një libër i hapur, këtu, rreth e rrotull neve, që disa nuk preferojnë ta lexojnë, por ai është aty dhe i pret. Me të drejtë ministri i Turizmit u bëri thirrje nga ekrani pesimistëve, nihilistëve, kritizerëve dhe nostalgjikëve të së djeshmes: lëvizni nëpër Shqipëri dhe shikoni! Shikoni me sytë tuaj, pastaj tregoni! Ata që s'dinë të lexojnë dhe s'e kuptojnë pikturën e peizazhit, ata që kanë humbur një pjesë të peizazhit shpirtëror, le të heshtin. Janë nga ato krijesat e errësirës dhe drita u lbyr sytë. Ata presin rënien e ndonjë njolle mbi këtë libër të hapur, ndonjë njollë si ajo e Gërdecit.

Në një takim të Komisionit parlamentar të Ligjeve, ku u shqyrtua projektligji "Për barazinë gjinore", deputeti pjesëmarrës i LSI, duke iu drejtuar zv/ministres së Punës Sociale dhe Shanseve të Barabarta, pyeti: "Çfarë parashikon ligji për gratë e Gërdecit?" Ky është një argument sa i dhimbshëm, aq edhe qesharak. I dhimbshëm për tragjedinë e gërdecarëve dhe për keqpërdorimin e saj nga krijesat e errësirës, por qesharak për mënyrën donkishoteske që përpiqen ta përdorin "kalin" e Gërdecit disa përfaqësues të lodhur të brezit të vjetër. Fatkeqësisht, këtë fakt e përcillte me bujë nga faqet e gazetës tek opinioni publik një gazetare shumë e re, që duhet të ishte krijesë e dritës, por mund të jetë rritur në hijen e prindërve të saj apo të ndonjë lideri partiak.

Sipas kësaj pyetjeje, tani e tutje, sa herë të bëjmë ndonjë ligj për barazinë gjinore duhet të kemi një nen të veçantë për gratë e Gërdecit, kur të bëjmë ndonjë ligj për arsimin, duhet të kemi një nen të veçantë për fëmijët e Gërdecit, kur të bëjmë ndonjë ligj për OJQ-të, duhet të bëjmë një nen të veçantë për Shoqatën e Gërdecit. Gërdeci u bë republika e kalorësve të humbur brenda Republikës së shqiptarëve që nuk jetojnë me ngazëllimin e të keqes, por me shpresën e të nesërmes plot dritë, paqe dhe punë. Sipas disa politikëbërësve dhe mediave në shërbim të tyre, duhet që sa herë thirret emri i Shqipërisë në skenë, ta prezantojë Gërdeci. Bile disa sharlatanë, në vend të spoterave që promovojnë bukuritë mahnitëse të Shqipërisë turistike para botës nëpërmjet kanaleve televizive prestigjioze të huaja, do të donin të thonin: ejani në Shqipëri të shikoni "Hiroshimën" shqiptare! Mbase kështu turistët e huaj do të bëheshin më kuriozë e mund t'i tërhiqte më shumë kjo reklamë, por pas ardhjes këtu do të bënin reklamimin e këtij "malli" dhe s'do t'i besonin më këto zëra kukuvajkash. Janë pikërisht këta politikanë e gazetarë dritëshkurtër që tragjedinë e Gërdecit e shfytyruan dhe i ftohën gërdecarët me vetë shqiptarët. Kam dëgjuar jo pak shqiptarë, veçanërisht të rinj që thonë: O, edhe këta! S'kanë fjalë tjetër, veçse Gërdeci, Gërdeci! Dhe ky nuk është cinizëm i qytetarëve shqiptarë, por i atyre që e keqpërdorin tragjedinë e Gërdecit për qëllime të tyre politike.